Sự thành lập phường Chợ Quán
Kể từ ngày 01 tháng 7 năm 2025, phường Chợ Quán chính thức được thành lập và hoạt động theo khoản 11 Điều 1 Nghị quyết số 1685/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của Thành phố Hồ Chí Minh năm 2025. Nghị quyết số 1685/NQ-UBTVQH15 ra đời trong bối cảnh cả nước đẩy mạnh thực hiện sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính.
Phường Chợ Quán được thành lập trên cơ sở hợp nhất diện tích tự nhiên và quy mô dân số của Phường 1, Phường 2 và Phường 4, đồng thời kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính Quận 5. Phường Chợ Quán có diện tích là 1,28 km2 và dân số là 63.545 người (tính đến ngày 01 tháng 7 năm 2025).
Mặc dù phường Chợ Quán mới được thành lập nhưng tên gọi Chợ Quán đã có lịch sử và truyền thống lâu đời, việc đặt tên phường Chợ Quán chính là nhằm khẳng định truyền thống lâu đời, đồng thời tôn vinh nét đặc trưng của vùng đất vốn gắn bó mật thiết với lịch sử hình thành và phát triển Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh.
Ý nghĩa của tên gọi phường Chợ Quán
Theo sách Sài Gòn năm xưa của Vương Hồng Sển, Chợ Quán vốn là vùng đất hình thành từ 3 làng cổ: Tân Kiểng, Nhơn Giang và Bình Yên.
Nguồn gốc tên gọi “Chợ Quán” được học giả Vương Hồng Sển ghi lại trong sách Sài Gòn năm xưa: “Gọi là Chợ Quán vì thuở trước chợ nhóm họp dưới gốc những cây me đại thọ lối nhà thương Chợ Quán… Chung quanh chợ có nhiều quán xá lốc cốc tựu một chỗ nên đặt tên làm vậy”.
Những địa danh nổi tiếng tại phường Chợ Quán
Tại phường Chợ Quán, địa danh có thể được xem là nổi tiếng nhất và gắn liền với tên gọi của phường chính là địa danh Nhà thương Chợ Quán (tiền thân của Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM hiện nay tại địa chỉ 764 Võ Văn Kiệt), đây là tuyến cuối điều trị bệnh truyền nhiễm ở phía Nam và được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam chính thức xác nhận là bệnh viện lâu đời nhất Việt Nam (kỷ lục 160 năm).
Đặc biệt, trong khuôn viên bệnh viện còn có di tích lịch sử văn hóa quốc gia Khu trại giam Bệnh viện Chợ Quán. Đây là nơi đồng chí Trần Phú, Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Đông Dương bị thực dân Pháp giam giữ và hy sinh.
Nằm cạnh Bệnh viện Bệnh nhiệt đới là một địa danh lịch sử khác được gọi là Nhà đèn Chợ Quán. Công trình này được xây dựng từ năm 1912, là nhà máy nhiệt điện trọng yếu đầu tiên tại Đông Dương, từng giữ vai trò vận hành hệ thống chiếu sáng cho toàn bộ khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn và các vùng phụ cận, sau đó dừng phát điện vào đầu những năm 2000 và chính thức đóng cửa năm 2012.
Nhà đèn Chợ Quán từng là nơi bùng nổ những cuộc đấu tranh của công nhân đứng lên chống lại sự bóc lột của thực dân Pháp, cũng là nơi từng chứng kiến cuộc chiến đấu hào hùng của Tiểu đoàn Quân giải phóng 269 trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Vì những ý nghĩa lịch sử đó nên vào cuối năm 2022, trên khu đất số 628-630 đường Võ Văn Kiệt, Bia tưởng niệm Nhà đèn Chợ Quán đã được khánh thành như một địa chỉ đỏ để ghi nhớ lịch sử của phong trào công nhân.
Nằm trên trục đường Trần Hưng Đạo, phường Chợ Quán còn có Bệnh viện Chấn thương Chỉnh hình - một “địa chỉ vàng” trong điều trị chấn thương và phục hồi vận động. Hình thành từ những năm 1960, bệnh viện đã trở thành nơi tiếp nhận hàng nghìn ca cấp cứu mỗi năm, từ tai nạn giao thông cho đến các ca phẫu thuật phức tạp.
Cách đó không xa, cùng nằm trên đường Trần Hưng Đạo, đình Tân Kiểng là một trong những di tích lịch sử - văn hóa tiêu biểu của phường Chợ Quán. Công trình mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống, được Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố từ năm 2006.
Từ ngã ba Trần Bình Trọng - Trần Phú, có thể thấy dáng tháp chuông cao vút của Nhà thờ Chợ Quán, được xây năm 1882, là nhà thờ cổ nhất ở Thành phố Hồ Chí Minh còn tồn tại đến nay. Nằm ở số 120 Trần Bình Trọng, nhà thờ mang đậm kiến trúc Gothic với mái ngói đỏ, vòm cửa cao và những ô kính màu rực rỡ. Không chỉ là nơi hành lễ của giáo dân, công trình còn gắn bó sâu đậm với cộng đồng Công giáo vùng Chợ Quán.
Không chỉ ghi dấu bằng các thiết chế y tế và di tích văn hóa, phường Chợ Quán còn là nơi tập trung nhiều cơ sở giáo dục ở Thành phố Hồ Chí Minh liền kề nhau như trường Trung học phổ thông chuyên Lê Hồng Phong, trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, trường Đại học Khoa học tự Nhiên.Đây là những trường liền kề nhau trên khoảng không gian lớn, bên những con đường lớn nhiều cây xanh của khu vực.
Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Hồng Phong tại địa chỉ 235 Nguyễn Văn Cừ là ngôi trường có kiến trúc Pháp đẹp tại Thành phố Hồ Chí Minh, do Hebrard De Villeneuve đồ họa thiết kế vào năm 1925, hoàn tất vào năm 1928.
Nằm trên trục đường An Dương Vương sầm uất, Trường Đại học Sài Gòn là một trong những cơ sở đào tạo đại học lâu đời và có uy tín tại Thành phố Hồ Chí Minh. Tiền thân là Trường Cao đẳng Sư phạm Thành phố Hồ Chí MINH, được nâng cấp thành trường đại học vào năm 2007, hiện đào tạo đa ngành từ sư phạm, kinh tế, khoa học xã hội đến kỹ thuật.
Tọa lạc tại số 3D Trần Phú, Công viên Âu Lạc là một khoảng xanh hiện đại với hàng cây rợp bóng, nơi đây thường diễn ra các sự kiện văn hóa - giải trí của địa phương. Mới đây, tại công viên, Tượng đài Công an nhân dân “Vì bình yên cuộc sống” đã được khánh thành nhân kỷ niệm 50 năm Ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Nguồn:
- Bài viết “Những địa chỉ ghi dấu trăm năm ở phường Chợ Quán” (báo Pháp luật)
- Bài viết “Tên phường xã mới sáp nhập ở TP.HCM: Phường Chợ Quán độc đáo những gì?” (báo Thanh niên)